માલેગાંવ બ્લાસ્ટ કેસ (2008): 16 વર્ષ બાદ તમામ આરોપીઓ દોષમુક્ત – એક વિગતવાર વિશ્લેષણ

29 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ માલેગાંવમાં થયેલા ભયાનક બોમ્બ બ્લાસ્ટના કેસમાં તાજેતરમાં મોટો ન્યાયિક વળાંક આવ્યો છે. મુંબઈની વિશેષ NIA કોર્ટે પુરાવાના અભાવે તમામ મુખ્ય આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા છે.

1. ઘટનાની પૃષ્ઠભૂમિ: તે કાળી રાત

• ક્યારે અને ક્યાં: 29 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ રમઝાન માસ દરમિયાન મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના માલેગાંવમાં.

• વિસ્ફોટ: ભીક્કુ ચોક મસ્જિદ પાસે પાર્ક કરેલી એક ‘LML ફ્રીડમ’ મોટરસાયકલમાં વિસ્ફોટકો ગોઠવવામાં આવ્યા હતા.

• જાનહાની: આ દુર્ઘટનામાં 37 લોકોના મોત થયા હતા અને 100 થી વધુ નિર્દોષ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા.

2. તપાસનો વિવાદ: ATS વિરુદ્ધ NIA

આ કેસની તપાસ બે અલગ-અલગ એજન્સીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેના તારણોમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત હતો:

• ATS તપાસ (હેમંત કરકરે): શરૂઆતમાં મહારાષ્ટ્ર ATSના વડા હેમંત કરકરેએ તપાસ સંભાળી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આ એક સુનિયોજિત કાવતરું હતું અને તેમાં સાધ્વી પ્રજ્ઞા સિંહ ઠાકુર અને લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત મુખ્ય સૂત્રધાર હતા.

• NIA તપાસ (2011થી): તપાસ NIAને સોંપાયા બાદ, 2016ની પૂરક ચાર્જશીટમાં એજન્સીએ જણાવ્યું કે સાધ્વી પ્રજ્ઞા વિરુદ્ધ પૂરતા પુરાવા નથી. NIAએ ATS દ્વારા લગાવેલા MCOCA જેવા કડક કાયદાઓ પણ હટાવી દીધા હતા.

3. ‘કેસ નબળો પડવાના’ મુખ્ય કારણો

કોર્ટે આરોપીઓને મુક્ત કરતી વખતે કેટલીક મહત્વની બાબતો નોંધી હતી:

• સાક્ષીઓનું ફરી જવું (Hostile Witnesses): કુલ 323 સાક્ષીઓમાંથી 34 સાક્ષીઓ કોર્ટમાં પોતાની જુબાનીથી ફરી ગયા હતા. કેટલાક સાક્ષીઓએ તો એવો પણ આક્ષેપ કર્યો હતો કે ATSએ તેમને ટોર્ચર કરીને નિવેદનો આપવા મજબૂર કર્યા હતા.

• ટેકનિકલ ખામીઓ: બોમ્બમાં વપરાયેલ RDX ક્યાંથી આવ્યું અને મોટરસાયકલના માલિકી હક અંગેના પુરાવાઓ કોર્ટમાં ટકી શક્યા નહીં.

• કાવતરાના અભાવ: અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે એવા કોઈ નક્કર પુરાવા નથી કે જે સાબિત કરે કે આ સાત વ્યક્તિઓએ મળીને બ્લાસ્ટનું કાવતરું ઘડ્યું હતું.

4. વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલા મુખ્ય મુદ્દાઓ

‘ભગવા આતંકવાદ’ શબ્દનો ઉદભવ: આ કેસના કારણે જ ભારતીય રાજકારણમાં ‘Saffron Terror’ (ભગવા આતંકવાદ) જેવો શબ્દ ચર્ચામાં આવ્યો, જેણે વર્ષો સુધી વૈચારિક અને રાજકીય ખેંચતાણ પેદા કરી.

સેનાના અધિકારીની સંડોવણી: લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત આ કેસના સૌથી ચર્ચિત આરોપી હતા. તેમણે કોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે તેઓ એક ‘ઇન્ટેલિજન્સ’ મિશન પર હતા અને કથિત સંગઠન ‘અભિનવ ભારત’માં સેનાની સૂચના મુજબ ઘૂસ્યા હતા.

5. કોર્ટનો અંતિમ ચુકાદો

વિશેષ NIA અદાલતે સાધ્વી પ્રજ્ઞા સિંહ ઠાકુર, લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત, મેજર રમેશ ઉપાધ્યાય, અજય રાહિતકર, સુધાકર દ્વિવેદી, સુધાકર ચતુર્વેદી અને સમીર કુલકર્ણીને તમામ આરોપોમાંથી મુક્ત કર્યા છે.16 વર્ષ લાંબી કાયદાકીય પ્રક્રિયા બાદ આ કેસનો અંત આવ્યો છે. એક તરફ આરોપીઓએ વર્ષો સુધી જેલમાં રહ્યા બાદ ન્યાયનો શ્વાસ લીધો છે, તો બીજી તરફ 37 મૃતકોના પરિવારો હજુ પણ એ પ્રશ્ન પૂછી રહ્યા છે કે “જો આ લોકો નિર્દોષ છે, તો ગુનેગાર કોણ?”