તાકીને જોવું કે છાતી તરફ જોવું એ અપમાનજનક ખરું, પણ કાયદાકીય રીતે ગુનો નહીં: હાઈકોર્ટની મોટી ટિપ્પણી

બોમ્બે હાઈકોર્ટે કાર્યસ્થળ (Workplace) પરના વર્તન અને કાયદાકીય મર્યાદાઓ અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, ઓફિસમાં કોઈ મહિલા સહકર્મી સામે તાકીને જોવું કે તેની છાતી તરફ જોવું એ નૈતિક રીતે ખોટું અને અપમાનજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કલમ 354C હેઠળ ‘વોયરિઝમ’ (Voyeurism) એટલે કે ‘ગુપ્ત રીતે જોવાનો’ ગુનો ગણી શકાય નહીં.

ન્યાયમૂર્તિ અમિત બોરકરની સિંગલ બેન્ચે અવલોકન કર્યું કે, નૈતિકતા અને કાયદા વચ્ચે એક નાજુક રેખા હોય છે. કાયદાની વ્યાખ્યા તેના નિર્ધારિત દાયરાની બહાર જઈને કરી શકાય નહીં. આ સાથે જ કોર્ટે મેક્સ લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સના કર્મચારી અભિજીત નિગુડકર વિરુદ્ધ નોંધાયેલી FIR રદ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

આ કેસ એક વીમા કંપનીમાંથી શરૂ થયો હતો, જ્યાં એક મહિલા કર્મચારીએ તેના વરિષ્ઠ સહકર્મી પર ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા. મહિલાનો દાવો હતો કે મીટિંગ દરમિયાન આરોપી તેને અયોગ્ય રીતે તાકી રહ્યો હતો, જેના કારણે તે અસહજ અનુભવતી હતી.

પોલીસ ફરિયાદ પહેલા કંપનીની આંતરિક ફરિયાદ સમિતિ (ICC) દ્વારા આ મામલે તપાસ કરવામાં આવી હતી. તપાસના અંતે ICCએ આરોપી કર્મચારીને ‘ક્લીન ચિટ’ આપી હતી. તેમ છતાં, આ મામલો પોલીસ સુધી પહોંચ્યો હતો અને IPCની કલમ 354C હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો હતો.

કલમ 354C અને ‘ખાનગી કૃત્ય’ની વ્યાખ્યા

હાઈકોર્ટે આ ચુકાદામાં કાયદાકીય પાસાઓની ઝીણવટભરી વ્યાખ્યા રજૂ કરી હતી. કોર્ટે જણાવ્યું કે:

કલમ 354C (વોયરિઝમ): આ કલમ ખાસ કરીને ત્યારે લાગુ પડે છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ, કોઈ મહિલા તેના ‘અંગત કે પ્રાઈવેટ કૃત્ય’માં વ્યસ્ત હોય ત્યારે તેને ગુપ્ત રીતે જુએ અથવા તેના ફોટા કે વીડિયો બનાવે.

ઓફિસનું વાતાવરણ: ઓફિસમાં મીટિંગ કે કામ દરમિયાન કોઈની સામે જોવું એ કાયદાકીય રીતે ‘પ્રાઈવેટ’ શ્રેણીમાં આવતું નથી.

‘વર્તન અનૈતિક હોઈ શકે, પણ ગુનો નહીં’

જસ્ટિસ બોરકરે ટિપ્પણી કરી હતી કે, કોઈપણ પ્રોફેશનલ વાતાવરણમાં આવું વર્તન અશોભનીય અને નૈતિક રીતે વાંધાજનક હોઈ શકે છે. પરંતુ જ્યાં સુધી કોઈ કૃત્ય કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત ગુનાની શરતો પૂર્ણ ન કરતું હોય, ત્યાં સુધી વ્યક્તિ પર ગુનાહિત લેબલ લગાવી શકાય નહીં. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કાયદાના શબ્દોને તેની મૂળ ભાવનાથી અલગ કરીને અર્થઘટન કરવું ઉચિત નથી.

વોયરિઝમ’ (Voyeurism) ને સરળ ભાષામાં સમજવા માટે નીચે મુજબના મુદ્દાઓ જોઈ શકાય છે:

સામાન્ય અર્થ:

સામાન્ય રીતે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અન્ય વ્યક્તિની જાણ બહાર, તેની પરવાનગી વગર તેને નગ્ન અવસ્થામાં, કપડાં બદલતા અથવા કોઈ અંગત (Private) શારીરિક ક્રિયા કરતા છુપાઈને જુએ કે તેનો આનંદ લે, તેને ‘વોયરિઝમ’ કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતીમાં આને ‘છુપાઈને જોવાની વિકૃતિ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

કાનૂની વ્યાખ્યા (IPC ની કલમ 354C મુજબ):

ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ 354C હેઠળ વોયરિઝમ એક ગંભીર ગુનો છે. તેની કાયદાકીય વ્યાખ્યામાં આ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:

1. અંગત પળોનું અવલોકન: જો કોઈ પુરુષ એવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ મહિલાને જુએ કે તેના ફોટા પાડે કે જ્યાં તે મહિલાને એવી અપેક્ષા હોય કે તેને કોઈ જોઈ રહ્યું નથી (દા.ત. ચેન્જિંગ રૂમ, બાથરૂમ કે અંગત ઘર).

2. તસવીરો કે વીડિયો ફેલાવવા: પરવાનગી વગર પાડેલા આવા અંગત ફોટા કે વીડિયો અન્ય કોઈને બતાવવા અથવા સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા.

3. સતત પીછો કરવો: ટેકનોલોજી કે કેમેરાની મદદથી કોઈની ખાનગી જિંદગીમાં ડોકિયું કરવું.

• બોમ્બે હાઈકોર્ટના ચુકાદાના સંદર્ભમાં:

• હાલના ચુકાદામાં કોર્ટે એ સ્પષ્ટ કર્યું કે:

• જો કોઈ પુરુષ ઓફિસ જેવા જાહેર કે વ્યાવસાયિક સ્થળે મહિલા સામે તાકીને જુએ છે, તો તે ‘અનૈતિક’ કે ‘અપમાનજનક’ હોઈ શકે છે.

• પરંતુ, તે ‘વોયરિઝમ’ નથી, કારણ કે ઓફિસ એ ‘પ્રાઈવેટ’ જગ્યા નથી અને ત્યાં કોઈ વ્યક્તિ ‘અંગત કૃત્ય’ (Private Act) કરતી હોતી નથી.

• ટૂંકમાં, વોયરિઝમ એ ખાનગી પળોમાં બિનજરૂરી દખલ કે જાસૂસી સાથે જોડાયેલો શબ્દ છે.