ન્યાય પ્રણાલીનું આધુનિક હથિયાર: બે વર્ષમાં 37 હજારથી વધુ ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી ગુજરાતની ‘મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન’

ગુનાની તપાસમાં સમયસર અને શુદ્ધ (Uncontaminated) પુરાવા મળવા તે ન્યાય અપાવવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આ ઉદ્દેશને સિદ્ધ કરવા માટે ગુજરાત પોલીસની સહાયમાં 47 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન (MFVs) કાર્યરત છે. ગુનાના સ્થળે જઈને પુરાવાનું ત્વરિત સંરક્ષણ કરવું, ઓન-ધ-સ્પોટ પ્રાથમિક સ્ક્રિનિંગ કરવું અને તપાસ અધિકારીઓને સચોટ વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આ ‘મિની ફોરેન્સિક લેબોરેટરી’ પાયાની ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

🌐 વડાપ્રધાનશ્રીનું વિઝન અને નવા ફોજદારી કાયદા

• NFSUની સ્થાપના: ગુજરાતમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનનો વ્યાપ વધારવા માટે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ દીર્ઘદ્રષ્ટિ વાપરીને ‘ગુજરાત ફોરેન્સિક સાયન્સિઝ યુનિવર્સિટી’ની સ્થાપના કરી હતી. જે આજે રાષ્ટ્રીય કક્ષાની NFSU (National Forensic Sciences University) તરીકે ગૌરવવંતું સ્થાન ધરાવે છે.

• નવા કાયદામાં અનિવાર્યતા: દેશમાં અમલી બનેલા નવા ફોજદારી કાયદાઓમાં કન્વીક્શન રેટ (ગુનેગારોને સજા મળવાનો દર) વધારવા વૈજ્ઞાનિક તપાસ પર ભાર મુકાયો છે. ૭ વર્ષ કે તેથી વધુ સજાપાત્ર ગુનાઓમાં હવે ફોરેન્સિક તપાસ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. જેને મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં ગુજરાત સરકારે સુપેરે આગળ ધપાવી છે.

📊 બે વર્ષની ભવ્ય સફળતા: ૩૭,૨૬૯ ક્રાઇમ સીન પર ત્વરિત એક્શન

વર્ષ ૨૦૨૪માં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના દિશાનિર્દેશો અનુસાર 47માંથી 28 વેનને અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીથી અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી. છેલ્લા બે વર્ષમાં આ હરતી-ફરતી લેબોરેટરીઝે વિવિધ ગંભીર ગુનાઓમાં ઘટનાસ્થળે પહોંચીને સીધો સહયોગ આપ્યો છે. જેનો ગુનાવાર આંકડો નીચે મુજબ છે:

🔬 મિની લેબોરેટરી: 12 વિશેષ વૈજ્ઞાનિક કિટ્સ અને આધુનિક સાધનો

આ હાઇટેક મોબાઇલ વેન્સ ઘટનાસ્થળને જ પ્રયોગશાળામાં ફેરવી નાખે છે. તેમાં નીચે મુજબની વિશેષ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે:

• સ્પેશિયલાઇઝ્ડ કિટ્સ: ડીએનએ (DNA) અને સેક્સ્યુઅલ અસોલ્ટ એવિડન્સ કિટ, નાર્કોટિક્સ સ્ક્રિનિંગ, એક્સપ્લોઝિવ (વિસ્ફોટક) સ્ક્રિનિંગ, ગન શૉટ રેસિડ્યુ (GSR) કિટ, આગની તપાસ માટેની કિટ, તેમજ ફૂટપ્રિન્ટ અને ટાયર પ્રિન્ટ કાસ્ટિંગ કિટ.

• હાઇટેક ગેજેટ્સ: સ્ટીરિયો માઇક્રોસ્કોપ, હાઇ-એન્ડ DSLR કેમેરા, GPS આધારિત બોડી-વોર્ન કેમેરા સિસ્ટમ, હાઇ ઇન્ટેન્સિટી ફોરેન્સિક લાઇટ સોર્સ, લેપટોપ-પ્રિન્ટર, મિની રેફ્રિજરેટર અને પાવર બેકઅપ માટે જનરેટર સેટ.

આ સાધનોની મદદથી લોહીના ડાઘ, જૈવિક નમૂના, ફિંગરપ્રિન્ટ્સ, બળેલી સામગ્રી, વાળ, ફાઇબર, માટી અને કાચના બારીક ટુકડાઓ જેવા સૂક્ષ્મ પુરાવાઓનું પ્રારંભિક પરીક્ષણ ઘટનાસ્થળે જ શક્ય બને છે.

⚡ દૂષિતમુક્ત પુરાવા અને મજબૂત ન્યાયિક કેસ

ખાસ કરીને બળાત્કાર અને પૉક્સો (POCSO) જેવા સંવેદનશીલ કેસોમાં જૈવિક પુરાવાઓ સમયસર એકત્રિત કરવા અત્યંત અનિવાર્ય હોય છે. આ વેનના કારણે પુરાવા નષ્ટ થવાની કે દૂષિત (Contaminate) થવાની સંભાવના નહિવત થઈ જાય છે. સીસીટીવી, બોડી કેમેરા અને વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણના કારણે ક્રાઇમ સીનનું રિકન્સ્ટ્રક્શન સચોટ બને છે.

ગુજરાતમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન હવે માત્ર લેબોરેટરી પૂરતું સીમિત ન રહેતા સીધું ઘટનાસ્થળે પહોંચી રહ્યું છે. જે ગુનાની પ્રથમ ક્ષણથી લઈને અદાલતના અંતિમ ચુકાદા સુધી પોલીસ કેસને વજ્ર જેવો મજબૂત બનાવે છે.