કર્ણાટક હાઈકોર્ટના આદેશ પર સુપ્રીમ કોર્ટની રોક; ઇથેનોલ ક્વોટા યથાવત રહેશે..જાણો..આખી નીતિ (E20 Policy) શું છે?

સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે ઇથેનોલ સપ્લાય વિવાદ કેસમાં મોટો ચુકાદો આપતાં દેશની વર્તમાન સપ્લાય વ્યવસ્થા અને રાષ્ટ્રીય E20 નીતિને યથાવત રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના એ આદેશ પર રોક લગાવી દીધી છે. જેમાં ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને એક ખાનગી ડિસ્ટિલરીની ઇથેનોલ ફાળવણી પર પુનઃવિચાર કરવા અને તેમાં સુધારો કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની પીઠે આદેશ આપ્યો છે કે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે અગાઉથી નક્કી કરવામાં આવેલી ઇથેનોલ ફાળવણીમાં હાલ પૂરતો કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં.

હાઈકોર્ટના આદેશ પર સુપ્રીમ કોર્ટની રોક

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને વિન્પ ડિસ્ટિલરીઝ એન્ડ શુગર પ્રાઈવેટ લિમિટેડની અરજી પર ફરીથી વિચાર કરવા અને તેનો ઇથેનોલ ક્વોટા વધારવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ આદેશને ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો.

નીતિ અસ્થિર થવાની સરકારે વ્યક્ત કરી આશંકા

સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર વતી એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણીએ દલીલ કરી હતી કે, જો કોઈ એક કંપનીની માંગ પર ઇથેનોલ ફાળવણીમાં ફેરફાર કરવામાં આવે, તો અન્ય સપ્લાયર્સ પણ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવશે. આનાથી રાષ્ટ્રીય ઇથેનોલ સપ્લાય નીતિ સંપૂર્ણપણે અસ્થિર થઈ શકે છે.

378 કંપનીઓને અગાઉથી જ ક્વોટા ફાળવી દેવાયો છે

સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે,ઓક્ટોબર 2025માં જ 378 ઇથેનોલ સપ્લાયર્સને કુલ 1,050 કરોડ લીટર ઇથેનોલ સપ્લાયનો ક્વોટા ફાળવી દેવામાં આવ્યો છે. તેના આધારે વિવિધ ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને ઇથેનોલની સપ્લાય અગાઉથી જ શરૂ છે.

E20 પેટ્રોલ નીતિ હજુ ચાલુ પ્રયોગ છે

સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે એવું પણ જણાવ્યું કે, પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઇથેનોલ મિશ્રણ (E20) કરવાની નીતિ હાલમાં એક “ચાલુ પ્રયોગ” છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ નીતિના વાસ્તવિક અને વ્યાપક પરિણામો આગામી વર્ષ સુધીમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ થઈ જશે.

૧. આખી નીતિ (E20 Policy) શું છે?

કેન્દ્ર સરકારની એક યોજના છે જેનું નામ છે રાષ્ટ્રીય એથેનલ નીતિ (National Ethanol Policy).

• આ નીતિ હેઠળ સરકારનો લક્ષ્ય છે કે, પેટ્રોલની અંદર ૨૦% એથેનલ (Ethanol) ભેળવવામાં આવે (જેને E20 petrol કહેવાય છે).

• એથેનલ એક પ્રકારનું બાયો-ફ્યુઅલ છે.જે મુખ્યત્વે શેરડીના રસ અને અનાજમાંથી બને છે.

• આનાથી બે મોટા ફાયદા થાય છે: એક તો પ્રદૂષણ ઓછું થાય છે અને બીજું, દેશે વિદેશથી ઓછું ક્રૂડ ઓઈલ (પેટ્રોલિયમ) મંગાવવું પડે જેથી દેશના પૈસા બચે.

૨. મુખ્ય વિવાદ શું છે?

• સરકારની સિસ્ટમ: સરકાર દર વર્ષે દેશની અલગ-અલગ ૩૦૦થી વધુ ડિસ્ટિલરીઝ (એથેનલ બનાવતી કંપનીઓ) પાસેથી એથેનલ ખરીદે છે અને તેનો એક ક્વોટા (હિસ્સો) નક્કી કરે છે કે કઈ કંપની કેટલું એથેનલ આપશે. આ એથેનલ સરકારી તેલ કંપનીઓ (જેમ કે BPCL, HPCL, IOCL) ખરીદે છે.

• ખાનગી કંપનીનો વિરોધ: કર્ણાટકની એક ખાનગી કંપની (વિન્પ ડિસ્ટિલરીઝ)ને લાગ્યું કે તેમને ઓછો ક્વોટા મળ્યો છે. એટલે તેઓ કર્ણાટક હાઈકોર્ટમાં ગયા. હાઈકોર્ટે સરકારી તેલ કંપનીઓને આદેશ આપ્યો કે, આ ખાનગી કંપનીની અરજી પર ફરી વિચાર કરો અને તેમનો એથેનલ સપ્લાય કરવાનો ક્વોટા વધારો.

• સરકારની ચિંતા: હાઈકોર્ટના આ આદેશ સામે ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) અને કેન્દ્ર સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગયા. સરકારની દલીલ હતી કે, ઓક્ટોબર ૨૦૨૫માં જ વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે દેશની ૩૭૮ કંપનીઓને ૧,૦૫૦ કરોડ લીટર એથેનલ સપ્લાય કરવાનો ક્વોટા વહેંચી દેવાયો છે. જો હવે કોઈ એક કંપની માટે કોર્ટના કહેવાથી ક્વોટા બદલવામાં આવે, તો બાકીની બધી કંપનીઓ પણ કોર્ટમાં પહોંચી જશે. આનાથી સરકારની આખી નેશનલ પોલિસી ખોરવાઈ (અસ્થિર થઈ) જશે.

૩. સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?

જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની બેન્ચે સરકારની દલીલને માન્ય રાખી અને મોટો ચુકાદો આપ્યો:

• હાઈકોર્ટના આદેશ પર રોક: સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના આદેશ પર વચગાળાની રોક લગાવી દીધી છે. એટલે કે હાલમાં તે ખાનગી કંપનીનો ક્વોટા વધારવાની કોઈ જરૂર નથી.

• કોઈ ફેરફાર નહીં થાય: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે જે દેશવ્યાપી એથેનલની ફાળવણી (Allocation) અગાઉથી નક્કી થઈ ગઈ છે.તેમાં હાલ પૂરતો કોઈ જ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં. જે સિસ્ટમ ચાલે છે તે જ યથાવત રહેશે.

• નીતિ એક ‘પ્રયોગ’ છે: કોર્ટે નોંધ્યું કે, પેટ્રોલમાં ૨૦% એથેનલ ભેળવવાની આ નીતિ અત્યારે એક ‘ચાલુ પ્રયોગ’ (ongoing experiment) છે. તેના વાસ્તવિક પરિણામો અને અસરો આવતા વર્ષ સુધીમાં જ પૂરી રીતે સ્પષ્ટ થશે. તેથી આ તબક્કે વચમાં હસ્તક્ષેપ કરવો યોગ્ય નથી.

ટૂંકમાં કહીએ તો: એક ખાનગી કંપનીના કારણે દેશની આખી એથેલ સપ્લાય ચેઈન અને પેટ્રોલ પોલિસી ડિસ્ટર્બ ન થાય, એટલા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે વર્તમાન વ્યવસ્થાને જેવી છે તેવી જ જાળવી રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે.