ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે ધર્મ પરિવર્તન અને અનામતના અધિકારો અંગે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ હિંદુ, શીખ કે બૌદ્ધ ધર્મ સિવાયનો અન્ય કોઈ ધર્મ અપનાવે છે, તો તે અનુસૂચિત જાતિ (SC)ના સભ્ય તરીકેના બંધારણીય લાભો મેળવવા માટે હકદાર રહેશે નહીં.
ચુકાદાના મુખ્ય અંશ
-
ધાર્મિક મર્યાદા: મુસ્લિમ કે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પરિવર્તિત થયેલા વ્યક્તિને અનુસૂચિત જાતિના સભ્ય ગણી શકાય નહીં.
-
કાયદાકીય સંરક્ષણનો અભાવ: આવા વ્યક્તિઓ SC/ST (પ્રીવેન્શન ઓફ એટ્રોસિટીઝ) એક્ટ હેઠળ મળતા વિશેષ રક્ષણ કે અન્ય સરકારી અનામતનો લાભ મેળવી શકશે નહીં.
-
હાઈકોર્ટનો નિર્ણય યથાવત: સુપ્રીમ કોર્ટે આંધ્રપ્રદેશ હાઈકોર્ટના એ આદેશને માન્ય રાખ્યો છે, જેમાં જણાવાયું હતું કે જે વ્યક્તિ સક્રિયપણે ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરે છે, તે SCનો દરજ્જો જાળવી શકતો નથી.
-
કેસની વિગત: આ કેસમાં અરજદારે એક દાયકા સુધી ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળ્યો હતો અને પાદરી તરીકે રવિવારની પ્રાર્થનાઓનું પણ સંચાલન કર્યું હતું, જેને કોર્ટે ધર્મ પરિવર્તનના પાકા પુરાવા તરીકે ગણ્યા હતા.
બંધારણીય જોગવાઈઓ અને ૧૯૫૦નો રાષ્ટ્રપતિનો આદેશ
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૪૧ હેઠળ ‘અનુસૂચિત જાતિ’ (SC)ની વ્યાખ્યા અને પાત્રતા નક્કી કરવામાં આવી છે.
બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ, ૧૯૫૦ મુજબ:
-
મૂળભૂત શરત: માત્ર હિંદુ ધર્મ પાળતા દલિતોને જ SC યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
-
ઐતિહાસિક સુધારા: * ૧૯૫૬માં સુધારો: શીખ ધર્મના દલિતોને SCનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
-
૧૯૯૦માં સુધારો: બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવનારા (નવબૌદ્ધ) દલિતોને પણ આ યાદીમાં સામેલ કરાયા.
-
-
તર્ક: ઈસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ સૈદ્ધાંતિક રીતે ‘જાતિ પ્રથા’ કે ‘અસ્પૃશ્યતા’ સ્વીકારતા નથી, તેથી તેમાં પરિવર્તન કરનાર વ્યક્તિ SCનો દરજ્જો ગુમાવે છે.
મહત્વના કાયદાકીય પાસાઓ: એક નજરે
વિગત |
નિયમ / કાયદાકીય સ્થિતિ |
SC દરજ્જા માટેની શરત |
વ્યક્તિ હિંદુ, શીખ અથવા બૌદ્ધ ધર્મી હોવો અનિવાર્ય છે. |
ખ્રિસ્તી/મુસ્લિમ ધર્મ અપનાવવો |
SC તરીકેનો દરજ્જો અને અનામતના લાભ તુરંત રદ થાય છે. |
પુનઃ ધર્મ પરિવર્તન |
જો વ્યક્તિ ફરીથી હિંદુ ધર્મ અપનાવે અને તેની જ્ઞાતિ તેનો સ્વીકાર કરે, તો તે ફરીથી SC દરજ્જો મેળવી શકે છે. |
ST (અનુસૂચિત જનજાતિ) |
ST માટે ધર્મનું કોઈ બંધન નથી. ખ્રિસ્તી બનેલા આદિવાસીઓને પણ ST ના લાભો મળવાપાત્ર છે. |