ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર: સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો, 13 વર્ષથી કોમામાં રહેલા હરીશ રાણાને મળી ‘મુક્તિ’

ભારતના ન્યાયિક ઇતિહાસમાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ (નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ) ને મંજૂરી આપી છે. છેલ્લા 13 વર્ષથી પથારીવશ અને અર્ધમૃત અવસ્થામાં જીવી રહેલા 32 વર્ષીય હરીશ રાણાને કોર્ટે વેદનામાંથી મુક્તિ આપવાનો આદેશ કર્યો છે.

કોર્ટનું મહત્વનું અવલોકન

જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની ખંડપીઠે માનવીય અભિગમ અપનાવતા જણાવ્યું કે:

“જ્યારે દર્દીના સાજા થવાની કોઈ જ શક્યતા ન હોય અને તે છેલ્લા 4 વર્ષથી વધુ સમયથી ‘પર્સિસ્ટન્ટ વેજીટેટિવ સ્ટેટ’ (PVS) માં હોય, ત્યારે તેને લાઇફ સપોર્ટ પર રાખવો એ નૈતિક અને કાયદાકીય રીતે ઉચિત નથી. સન્માન સાથે મૃત્યુ પામવું એ બંધારણની કલમ 21 હેઠળ ‘જીવવાના અધિકાર’નો જ એક હિસ્સો છે.”

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: એક પરિવારનો લાંબો સંઘર્ષ

• દુર્ઘટના: વર્ષ 2013માં બીજી મંઝિલ પરથી પડી જવાને કારણે હરીશ રાણાના મગજમાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી.

• અવસ્થા: હરીશ 13 વર્ષથી એવી સ્થિતિમાં હતો જ્યાં તેનું શરીર જીવતું હતું પણ મગજ શૂન્ય હતું. તે ન તો બોલી શકતો હતો, ન તો હલનચલન કરી શકતો હતો.

• માતા-પિતાની વેદના: વૃદ્ધ અને આર્થિક રીતે નબળા માતા-પિતા માટે પુત્રની આ હાલત જોવી અસહ્ય હતી. અંતે, કોઈ રસ્તો ન જણાતા પિતાએ ન્યાયતંત્ર પાસે પુત્ર માટે ‘દયામૃત્યુ’ની માંગ કરી હતી.

સમજૂતી: શું છે આ ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’?

ભારતીય કાયદામાં ઈચ્છામૃત્યુના બે પ્રકારો સમજવા જરૂરી છે, જે આ ચુકાદાને સ્પષ્ટ કરે છે:

ચુકાદાની દૂરોગામી અસરો અને માર્ગદર્શિકા

આ ચુકાદો માત્ર હરીશ રાણા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ ભવિષ્ય માટે એક માર્ગદર્શિકા (Guidelines) પણ છે:

1. મેડિકલ બોર્ડ: નિષ્ણાત ડોક્ટરોની ટીમ તપાસ કરશે કે દર્દી ખરેખર અસાધ્ય સ્થિતિમાં છે કે કેમ.

2. પરિવારની ભૂમિકા: નજીકના સંબંધીઓની લેખિત સંમતિ વગર આ પ્રક્રિયા થઈ શકશે નહીં.

3. ન્યાયિક દેખરેખ: સમગ્ર પ્રક્રિયા હાઈકોર્ટ અથવા નિયુક્ત સત્તાધિકારીની સીધી દેખરેખ હેઠળ પૂર્ણ કરવામાં આવશે.

ઐતિહાસિક સંદર્ભ

અગાઉ 2011માં અરુણા શાનબાગ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દે ચર્ચા શરૂ કરી હતી. પરંતુ હરીશ રાણાના કેસમાં કોર્ટે જે રીતે સીધી મંજૂરી આપી છે, તે દેશમાં પ્રથમ વખત બન્યું છે, જે વેદનાભર્યા જીવનમાંથી મુક્તિ મેળવનારાઓ માટે આશાનું કિરણ બનશે.