વિધાનસભા ચૂંટણીના મતદાનના 48 કલાક પહેલા હરિયાણાના રાજકારણમાં મોટી ઉથલપાથલ મચી ગઈ છે. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં ભાજપમાં જોડાયેલા અશોક તંવર ગુરુવારે કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં જોડાયા હતા. 2019ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તંવરે કોંગ્રેસ છોડી દીધી હતી. આ પછી તેઓ ‘આપ’માં જોડાયા. તંવરની એન્ટ્રીને કોંગ્રેસ દ્વારા રાજ્યની રાજનીતિમાં ‘બિગશોટ’ શરત ગણાવવામાં આવી રહી છે. ભારતીય કુસ્તીમાં આ એક પ્રખ્યાત ચાલ છે. આ ચાલમાં, એક કુસ્તીબાજ વિરોધીને પસાર કરે છે. એટલે કે તેની પકડમાંથી બહાર નીકળીને તેને હરાવે છે. કેટલીકવાર આ શરતનો ઉપયોગ બીજી શરત પૂર્ણ કરવા માટે થાય છે. રાજકીય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે તંવરની એન્ટ્રીથી કુમારી શૈલજા જોખમમાં છે. બીજું, આનાથી ભાજપના દલિત કાર્ડને પણ નુકસાન થવાની શક્યતા છે. ભાજપની દલિત ચાલથી કોંગ્રેસ પક્ષને નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. તંવર પણ દલિત સમુદાયમાંથી આવતા હોવાથી કોંગ્રેસે મતદાનના ઉંબરે ભાજપની આ ચાલનો સામનો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ચૂંટણી પ્રચારમાં ‘શૈલજા અને દલિત’ કાર્ડ
સિરસાના પૂર્વ સાંસદ અશોક તંવરે મહેન્દ્રગઢ જિલ્લાના બાવનિયા ગામમાં રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં કોંગ્રેસનું સભ્યપદ લીધું છે. ખુદ રાહુલ ગાંધીએ પટકા પહેરાવીને તંવરનું સ્વાગત કર્યું હતું. કોંગ્રેસ પાર્ટીના રાજ્ય એકમના અધ્યક્ષ અશોક તંવર અને ભૂપેન્દ્ર હુડ્ડા વચ્ચે છત્રીસનો આંકડો હતો. પાર્ટી પર હુડ્ડાના વર્ચસ્વને કારણે તંવર પોતાનો પગપેસારો શોધી શક્યા ન હતા. પરિણામે, તેમણે 5 ઓક્ટોબર, 2019 ના રોજ કોંગ્રેસ છોડવાની જાહેરાત કરી. ગુરુવારે જ્યારે તંવર રાહુલની હાજરીમાં કોંગ્રેસમાં જોડાયા ત્યારે પૂર્વ સીએમ ભૂપેન્દ્ર સિંહ હુડ્ડા પણ મંચ પર હાજર હતા. તમને જણાવી દઈએ કે ઘણા દિવસોથી ભાજપ ચૂંટણી પ્રચારમાં ‘શૈલજા અને દલિત’ કાર્ડ રમી રહી હતી. સિરસાથી લોકસભા સાંસદ કુમારી શૈલજા દલિત સમુદાયમાંથી આવે છે. તેમણે લોકસભા ચૂંટણીમાં સિરસા બેઠક પરથી અશોક તંવરને હરાવ્યા હતા. સોશિયલ એન્જિનિયરિંગમાં સતત નવા પ્રયોગો કરી રહેલા ભાજપે આ વખતે શૈલજા કાર્ડ દ્વારા દલિત મતદારોને આકર્ષવાની રણનીતિ બનાવી હતી.
તંવરની એન્ટ્રીથી ભાજપને મોટો ફટકો પડ્યો છે
વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ અને ભાજપ વચ્ચે ગાઢ મુકાબલો છે. બે અઠવાડિયા પહેલાની વાત કરીએ તો કોંગ્રેસ પાર્ટીનો ગ્રાફ ઊંચો હોવાનું કહેવાય છે. દરમિયાન ભાજપે શૈલજા ફેક્ટર અને દલિત વોટબેંકને જોડીને કોંગ્રેસને ફસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભાજપે એવો સંદેશો પણ આગળ ધપાવ્યો કે જો કોંગ્રેસ સત્તામાં આવશે તો ચોક્કસ સમુદાયની વ્યક્તિ જ મુખ્યમંત્રી બનશે. એટલું જ નહીં, ભાજપના નેતાઓએ ચૂંટણી રેલીઓમાં એવું પણ કહેવાનું શરૂ કર્યું કે જો કોંગ્રેસ સત્તામાં આવશે તો ‘ચૌધર’ ફરીથી ‘રોહતક’ જશે. કોંગ્રેસ પાર્ટી ભાજપની ‘છેલ્લી દિન’ની ચાલથી સારી રીતે વાકેફ છે. કોંગ્રેસની નેતાગીરી પણ જાણે છે કે ભાજપ સરળતાથી હાર સ્વીકારતી નથી, પરંતુ હવે મતદાનના બે દિવસ પહેલા કોંગ્રેસે તંવરનો પ્રવેશ કરીને ભાજપને મોટો ઝટકો આપ્યો છે. ભાજપે બિન-જાટનો સમાવેશ કરીને જે સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ તૈયાર કર્યું હતું તે હવે નબળું પડવાની શક્યતા છે.
ભાજપના ચૂંટણી પ્રચારને નવો કિનારો મળ્યો
હરિયાણાના રાજકારણના નિષ્ણાત રવિન્દ્ર કુમારનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પ્રચારમાં દરેક ક્ષણે મુદ્દાઓ બદલાતા રહે છે. જો એક પક્ષ કોઈ મુદ્દો ઉઠાવે છે તો બીજો તેનો વિરોધ કરે છે. બંને પક્ષોના સ્ટાર પ્રચારકોએ ચૂંટણીમાં ગરમાવો ઉમેર્યો છે. હવે તંવરનો કોંગ્રેસમાં પ્રવેશ ચૂંટણી પરિણામો પર અસર કરી શકે છે. હાલમાં જ ભાજપે કુમારી શૈલજાના મુદ્દાને ઉઠાવવાનો ભરપૂર પ્રયાસ કર્યો હતો. ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન મનોહર લાલ ખટ્ટરે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. ખટ્ટરે શૈલજાની ભાજપમાં જોડાવાની શક્યતાઓને લઈને નિવેદન આપ્યું હતું. શૈલજાએ પોતે પણ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી બનવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે, એક દલિત ચહેરો રાજ્યનો સીએમ કેમ ન બની શકે? આ પછી ભાજપે પોતાના ચૂંટણી પ્રચારને નવી ધાર આપી છે. પાર્ટીએ તેને દલિત વોટ બેંક સાથે જોડી દીધું. ખુદ પીએમ મોદીએ પોતાની ચૂંટણી રેલીમાં કહ્યું કે ભાજપે હરિયાણામાં વંચિત અને પછાત સમાજને આગળ લઈ જ્યો છે. OBC કેટેગરીના નાયબ સૈનીને રાજ્યના મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા છે. મોદીના મતે કોંગ્રેસે દલિતો, પછાત લોકો અને શોષિતોને દગો આપ્યો છે. હવે કોંગ્રેસ આ જાતિઓની અનામત ખતમ કરવા માંગે છે. 2014માં જ્યારે હુડ્ડા રાજ્યના સીએમ હતા ત્યારે એવું કોઈ વર્ષ નહોતું જ્યારે દલિતો સાથે અન્યાય ન થયો હોય. બધાને ખબર હતી કે કોંગ્રેસ પાર્ટી દલિતો સામે ખાતર અને પાણી આપે છે.
શૈલજાએ કહ્યું, તેઓ મને પ્રચાર માટે બોલાવશે નહીં
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ચૂંટણી પ્રચારમાં શૈલજાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. રાજ્ય ભાજપના અન્ય નેતાઓએ પણ કહેવાનું શરૂ કર્યું કે કોંગ્રેસ પાર્ટી એક જ પરિવારના વ્યક્તિને મુખ્યમંત્રી બનાવવા માંગે છે. જો કોંગ્રેસ સત્તામાં આવશે તો નબળા વર્ગના વ્યક્તિને મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવશે નહીં. હાલમાં હરિયાણાના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એવો સંદેશ આપવામાં આવી રહ્યો છે કે આ ચૂંટણી હુડ્ડા અને ભાજપ વચ્ચે છે. કોંગ્રેસ એટલે હુડ્ડા. ભાજપના આ અભિયાનથી કોંગ્રેસને થોડું નુકસાન થયું છે. એક તરફ ભાજપ બિન-જાટને પોતાની તરફ આકર્ષવામાં વ્યસ્ત હતી અને બીજી તરફ તેણે ‘હુડ્ડા વિરુદ્ધ ભાજપ’ દ્વારા કોંગ્રેસને પાછળ છોડવાની ફોર્મ્યુલા તૈયાર કરી હતી. જ્યારે શૈલજાને એક ઈન્ટરવ્યુમાં પૂછવામાં આવ્યું કે શું તે હુડ્ડાના પ્રભાવ હેઠળના વિસ્તારોમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવારોની તરફેણમાં પ્રચાર કરશે. આ સવાલના જવાબમાં શૈલજાએ કહ્યું હતું કે તે મને ફોન નહીં કરે. ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન તેમનું નિવેદન ફરી એકવાર ભાજપ માટે ફાયદાકારક સોદો બની ગયું. પાર્ટીએ તેનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો. અન્ય એક ઈન્ટરવ્યુમાં શૈલજાએ સ્પષ્ટ કહ્યું કે તે વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવા માંગે છે. પક્ષના પ્રદેશ પ્રભારી દીપક બાબરિયા સાથે તેમની કોઈ વાતચીત નથી.
શૈલજા પરિબળના નુકસાનની ભરપાઈ તંવર પરિબળ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
જો રાજ્યમાં જ્ઞાતિ સમીકરણની વાત કરીએ તો લગભગ 25 ટકા જાટ મતદારો છે. જાટ સમુદાયનું વલણ કોંગ્રેસ તરફ હોવાનું કહેવાય છે. આ પછી દલિત સમુદાયની વસ્તી પણ લગભગ 20 ટકા છે. કોંગ્રેસે જાટ અને દલિત મતદારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. લોકસભા ચૂંટણીમાં પાર્ટીને આ બંને વિભાગોનું સમર્થન મળ્યું હતું. પરિણામે કોંગ્રેસ પાર્ટીએ દસમાંથી પાંચ લોકસભા બેઠકો જીતી. હવે કોંગ્રેસે વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પણ આ જ રણનીતિ પર કામ કર્યું છે. ભાજપને આ સમીકરણનું પરિણામ ખબર હતી, તેથી તેણે કુમારી શૈલજાને મેદાનમાં ઉતારીને દલિત મતોમાં ખાડો પાડવાનું આયોજન કર્યું. રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે ભાજપને આ રણનીતિમાં સફળતા પણ મળી છે. હવે અચાનક જ મતદાનના ઉંબરે કોંગ્રેસે તંવરનો સમાવેશ કરીને ભાજપની રણનીતિ ખોરવી નાખી. કોંગ્રેસે પોતાના સોશિયલ એન્જિનિયરિંગથી ભાજપને ઘેરી લીધું. હવે ભાજપને એ કહેવાનો મોકો નહીં મળે કે કોંગ્રેસમાં દલિતોની વાત સાંભળવામાં આવતી નથી. એક રીતે કોંગ્રેસે શૈલજા ફેક્ટરના નુકસાનની ભરપાઈ તંવર ફેક્ટરથી કરી છે.
ચૂંટણીના પરિણામો પછી ખરો ખેલ
કોંગ્રેસ પાર્ટીની ટોચની નેતાગીરીને ખબર હતી કે હુડ્ડાની અથાક મહેનત અને સર્વે પક્ષની તરફેણમાં આવવા છતાં ચૂંટણી અટકી શકે છે. આ જ કારણ છે કે રાહુલ ગાંધીની હાજરીમાં અશોક તંવરને કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. રાજકીય નિષ્ણાતો કહે છે કે હવે ખરી રમત ચૂંટણીના પરિણામો જાહેર થયા બાદ શરૂ થશે. શક્ય છે કે કુમારી શૈલજા માટે કોઈ રાજકીય જોખમ હોઈ શકે. તાજેતરમાં તેઓ સોનિયા ગાંધીને પણ મળ્યા છે. આ બેઠક પરથી અનેક અર્થો કાઢવામાં આવી રહ્યા છે.
કોઈના માટે જોખમ રહેશે
અશોક તંવરની એન્ટ્રીથી કોંગ્રેસને આશા છે કે હવે દલિત મતદારો નારાજ નહીં થાય. તેઓ કોંગ્રેસની તરફેણમાં મતદાન કરશે. કોંગ્રેસ પાર્ટી આ વખતે તેના સારા પ્રદર્શનને લઈને વધુ આશાવાદી છે. પાર્ટીના આંતરિક સર્વેનો રિપોર્ટ અને ટિકિટોની સચોટ વહેંચણી, આ બધું પહેલેથી જ કોંગ્રેસ પાર્ટીની મજબૂત સ્થિતિ તરફ ઈશારો કરી રહ્યું હતું. હવે શૈલજા અને દલિત પરિબળ પણ ખતમ થઈ ગયું છે. આ બધાની વચ્ચે રાજકારણીઓ અને કાર્યકરોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે કે શું હરિયાણામાં ‘હુડ્ડા’ 2005ની જેમ ‘ભજનલાલ’ બની જશે. 2005ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં સી.એચ. ભજનલાલના નેતૃત્વમાં ચૂંટણી લડવામાં આવી હતી. કોંગ્રેસે 67 બેઠકો જીતીને જંગી બહુમતી હાંસલ કરી હતી, પરંતુ કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડે અચાનક એક એવો નિર્ણય લઈ લીધો જેનાથી સૌને આશ્ચર્ય થયું. ભૂપેન્દ્ર હુડ્ડા કે જેનું નામ ચૂંટણીમાં નહોતું તેમને મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. આ વખતે પણ કોંગ્રેસ પાર્ટી હરિયાણામાં મુખ્યમંત્રીનો ચહેરો કોણ હશે તે અંગે પોતાનો પત્તો નથી ખોલી રહી. જો કોંગ્રેસ સત્તામાં આવશે તો ડેપ્યુટી સીએમની એક-બે પોસ્ટ આવે તેવી શકયતા છે.