શું લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દિલ્હીમાં અરવિંદ કેજરીવાલની સરકારને હટાવીને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી શકે છે? આ સવાલ આજકાલ રાજકારણમાં રસ ધરાવતા દરેક વ્યક્તિના મનમાં છે. AAP નેતાઓના દાવાઓએ આ ચર્ચાઓને વધુ ગરમ કરી છે. શુક્રવારે આમ આદમી પાર્ટીના બે નેતાઓએ દિલ્હીમાં એક પછી એક રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાનો ભય વ્યક્ત કર્યો હતો. આમાં પહેલું નામ મંત્રી આતિશીનું અને બીજું નામ મંત્રી સૌરભ ભારદ્વાજનું છે. પ્રેસ કોન્ફરન્સને સંબોધતા AAP સરકારના મંત્રી આતિશીએ કહ્યું કે, અમને વિશ્વસનીય સૂત્રો પાસેથી જાણવા મળ્યું છે કે આગામી દિવસોમાં દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવામાં આવશે, પરંતુ દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવું ગેરકાયદેસર અને આદેશ વિરુદ્ધ હશે.
રાષ્ટ્રપતિ શાસન શું છે અને તેનો અમલ કેવી રીતે થાય છે?
ભારતના બંધારણમાં રાજ્યોમાં સરકારની અસ્થિરતાના કિસ્સામાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાની જોગવાઈ છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 239માં આ અંગે વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાની ભલામણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે. લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરની ભલામણ પર કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય ગવર્નન્સ રિપોર્ટ રાષ્ટ્રપતિને મોકલે છે. આ નિયમ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મંજૂર થતાંની સાથે જ આ રાજ્યમાં અમલમાં આવશે. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટે બોમાઈ કેસમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદતા પહેલા કેટલાક માપદંડોને ધ્યાનમાં રાખવાની સૂચના આપી હતી. તે 3 કારણો જેના કારણે દિલ્હી રાષ્ટ્રપતિ શાસન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે
વહીવટીતંત્રમાં મૂંઝવણની સ્થિતિ, એલજીએ બે વખત પત્ર લખ્યો
રાજધાની દિલ્હીમાં વહીવટી અધિકારીઓમાં અસમંજસની સ્થિતિ છે. અરવિંદ કેજરીવાલના જેલ ગયા પછી AAPએ કહ્યું હતું કે તેઓ જેલમાંથી જ અધિકારીઓ સાથે બેઠક કરશે, પરંતુ છેલ્લા 15 દિવસમાં તેમની કોઈ અધિકારીઓ સાથે બેઠક થઈ નથી.AAP નેતાઓનો આરોપ છે કે મુખ્યમંત્રીને તેમની પત્નીને યોગ્ય રીતે મળવા દેવામાં આવી નથી. દિલ્હીના એલજી વીકે સક્સેનાએ વહીવટી સ્થિતિને લઈને ગૃહ મંત્રાલયને બે વખત પત્ર લખ્યો છે. પહેલો પત્ર 4 એપ્રિલે અને બીજો પત્ર 9 એપ્રિલે ગૃહ મંત્રાલયને લખવામાં આવ્યો હતો.એલજીએ પોતાના બીજા પત્રમાં AAP સરકારના મંત્રીઓ વિશે ફરિયાદ કરી હતી. તેમના કહેવા પ્રમાણે, બોલાવ્યા બાદ પણ સરકારના મંત્રીઓ એલજીની બેઠકમાં હાજર રહેતા નથી.એલજી ઓફિસ સાથે જોડાયેલા સૂત્રોએ મીડિયાને જણાવ્યું કે લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વહીવટી તંત્રને સુચારૂ રીતે ચલાવવા માટે મંત્રીઓની સલાહ લેવા માંગતા હતા, પરંતુ મંત્રીઓ આવ્યા ન હતા.બીજેપી નેતા અને દિલ્હી વિધાનસભામાં ચીફ વ્હીપ અજય મહાવર કહે છે – આમ આદમી પાર્ટી દિલ્હીને રાષ્ટ્રપતિ શાસન તરફ ધકેલવા માંગે છે. તેમણે નવા નેતાની પસંદગી કરવી જોઈએ જેથી કરીને શાસન સરળતાથી ચાલી શકે, પરંતુ તેઓ અડગ છે.મહાવરના કહેવા પ્રમાણે, આમ આદમી પાર્ટી રાષ્ટ્રપતિ શાસન દ્વારા સહાનુભૂતિ કાર્ડ રમવા માંગે છે.
કાર્યકાળમાં 10 મહિના બાકી, કોર્ટમાં ગયા પછી પણ રાહત મુશ્કેલ
દિલ્હી વિધાનસભાનો કાર્યકાળ ફેબ્રુઆરી 2025 સુધીનો છે. એટલે કે હવેથી 10 મહિના પછી અહીં વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાશે. જો હવે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવામાં આવે તો તમને કોર્ટમાંથી તાત્કાલિક રાહત મળવાનો અવકાશ ઓછો છે.દેશનો આ પહેલો કિસ્સો છે જ્યારે કોઈ મુખ્યમંત્રી જેલમાં હોય. અત્યાર સુધી પરંપરા મુજબ મુખ્યમંત્રીઓ જેલમાં જતા પહેલા રાજીનામું આપી દેતા હતા, પરંતુ પહેલીવાર અરવિંદ કેજરીવાલે રાજીનામું આપ્યું નથી.સીએમ જેલમાં જાય તો રાજીનામું આપવાની કોઈ જોગવાઈ નથી. AAP આ કારણ આપીને કેજરીવાલનો બચાવ કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં મામલો કોર્ટમાં પહોંચે તો વિસ્તૃત સુનાવણીની જરૂર પડી શકે છે.મહારાષ્ટ્રમાં ઉદ્ધવ ઠાકરેના કેસમાં કોર્ટમાં વિગતવાર સુનાવણી થઈ હતી અને તેમાં લગભગ 10 મહિનાનો સમય લાગ્યો હતો. કેટલાક કેસ હજુ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે.રાષ્ટ્રપતિ શાસનને પડકારતા અન્ય ઘણા કેસોમાં પણ લાંબી સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, 2005માં બિહાર કેસમાં કોર્ટે લગભગ 8 મહિના પછી ચુકાદો આપ્યો હતો.
રાજકીય હસ્તીઓ પણ રાષ્ટ્રપતિ શાસનને બળ આપી રહી છે
રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાની ચર્ચા પાછળ રાજકીય હસ્તીઓ પણ છે. ક્રિશ્ચિયન બ્રોજનસ્કોવ અને શ્રુતિ રાજગોપાલનની ટીમે ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન અને તેની રાજકીય અસર પર સંશોધન કર્યું છે.અભ્યાસ મુજબ, 1952 થી 2019 સુધી, રાજ્યોમાં 123 વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા મોટાભાગે રાજકીય મેદાન મેળવવા માટે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવામાં આવ્યું હતું.રિસર્ચ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિ શાસન બાદ થયેલી ચૂંટણીમાં માત્ર 44 પાર્ટીઓ જ સરકારને પરત લાવવામાં સફળ રહી હતી. આટલું જ નહીં, 123 વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવામાં આવ્યું હતું, તેમાંથી માત્ર 24 મુખ્યમંત્રીઓ જ આગામી ચૂંટણીમાં પોતાનું પદ જાળવી શક્યા હતા.મોદી સરકાર દરમિયાન 2016માં ઉત્તરાખંડમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે હરીશ રાવતની સરકાર હતી. રાવત 2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પોતાની સરકારને બચાવી શક્યા ન હતા.