આ અખાડાઓનું ગૌરવ અને ઓળખ એવા નાગા સાધુઓ પ્રયાગરાજ મહાકુંભના ભક્તો અને પ્રવાસીઓ માટે જિજ્ઞાસાનો વિષય છે. ત્રીજા શાહી સ્નાન બાદ મહાકુંભમાંથી આ નાગા સાધુઓના પાછા ફરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. તેમના પ્રસ્થાન પહેલાં, દરેકને આ નાગા તપસ્વીઓને તેમના છાવણીમાં નગ્ન બેઠેલા અને અગ્નિ પ્રગટાવતા જોવા મળે છે. અચલા સપ્તમી પછી, અખાડાઓમાં મહાકુંભ ક્ષેત્રમાંથી વિદાય લેવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે. આ પરંપરાને અનુસરીને, પ્રયાગરાજ મહાકુંભમાં અખાડાઓએ તેમની નવી સરકાર બનાવનાર સૌપ્રથમ હતા.
અખાડાના સર્વોચ્ચ વિધાનસભા તરીકે ઓળખાતા પંચ પરમેશ્વરની ચૂંટણીએ મહાકુંભ ક્ષેત્રમાંથી અખાડાઓના પ્રસ્થાનની પ્રથમ પરંપરા છે. ધર્મ ધ્વજ હેઠળ મહા નિર્વાણીમાં તેને પૂર્ણ કરીને 16 સભ્યોની વિધાનસભા ચૂંટાઈ આવી. એ જ રીતે, નિરંજની અખાડામાં પણ નવી સરકારની રચના થઈ.
હવે નાગો દ્વારા પૂર્ણ થનારી છેલ્લી પરંપરાનો વારો આવે છે.. જેને ભાલ દેવતા પ્રસ્થાન યાત્રા કહેવામાં આવે છે. આમાં, અખાડાના ત્રણ નાગા સાધુઓ, નાગા પોશાક પહેરીને, તેમના ભાલા દેવતાઓને તેમની પીઠ પર અને અખાડાની પાલખી લઈને, કુંભ ક્ષેત્રમાં સંતોની શોભાયાત્રાના રૂપમાં કુંભ શિબિર છોડીને તેમના સ્થળોએ જાય છે. પરંતુ આ શોભાયાત્રામાં પણ નાગા સાધુઓ ક્યાંય દેખાતા નથી. નાગા સન્યાસીઓના છાવણી કેમ્પ પડદાથી ઢંકાયેલા છે.. અને તેમાં દરેકના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ છે. અહીં નાગા સાધુઓ કુંભથી વિદાય માટે છેલ્લી પૂજા કરે છે.
મહાકુંભમાં જતા પહેલા નાગોનો છેલ્લો વેશભૂષા એ જ રાત્રે થાય છે જ્યારે અખાડાના દેવતા અખાડાના ધાર્મિક ધ્વજની દોરી ઢીલી કરીને સ્થળ છોડી દે છે. શ્રી પંચ દશનમ જુના અખાડામાં નાગા સંતોના ધાર્મિક વિધિઓના સહ-પ્રભારી સ્વામી ચૈતન્ય પ્રકાશ ગિરિ જણાવે છે કે અખાડાના દેવતાના પ્રસ્થાન પછી, નાગાઓ રાત્રે તેમનો સંપૂર્ણ શણગાર કરે છે.. જેમ તેઓ મહાકુંભ ક્ષેત્રમાં શિબિરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે કરે છે.
દિગંબર વસ્ત્ર પહેરેલા નાગો પહેલા પોતાના શરીર પર પવિત્ર રાખ લગાવે છે અને પછી ધર્મ ધ્વજ નીચેથી ધૂળ પોતાના શરીર પર લગાવે છે… અને પછી કુંભ ક્ષેત્રમાંથી વિદાય લે છે. જો કે નાગા સાધુઓ રાત્રે કયા માધ્યમથી અને કયા સમયે કુંભ ક્ષેત્ર છોડીને જાય છે. આ માહિતી જાહેર કરવી પ્રતિબંધિત છે. એટલા માટે તે તેને જાહેર કરી શકતો નથી. આ નાગા સાધુઓ બીજા દિવસે સવારે કાશીમાં અખાડાના નિયુક્ત સ્થળે સીધા મળે છે. તે ત્યાં પોતાનું છેલ્લું સ્નાન કરે છે. આ પછી નાગા સાધુઓ સંબંધિત મંદિર તરફ પ્રયાણ કરે છે. નાગા સાધુઓ તેમના તીર્થસ્થાનો છોડીને અજાણ્યા સ્થળોએ જાય છે.